سرگرد (ر) ساجد مسعود صادق نظامی
در ۱۷ آگوست ۱۹۸۸، تقریباً ساعت ۳:۵۱ بعد از ظهر، یک هواپیمای نظامی C-۱۳۰ در نزدیکی بهاولپور سقوط کرد. در این فاجعه، حدود ۳۰ نفر جان باختند، از جمله رئیس جمهور پاکستان و فرمانده ارتش، ژنرال محمد ضیاءالحق، رئیس ستاد مشترک ارتش، ژنرال اختر عبدالرحمان، رئیس کمیته ستاد مشترک ارتش، چندین افسر ارشد نظامی و سفیر ایالات متحده در پاکستان، آرنولد لوئیس رافل. این حادثه یکی از وقایع تاریخ سیاسی و نظامی پاکستان محسوب میشود که تأثیر عمیقی بر جهتگیری کشور داشته است.
چنین حوادثی مربوط به خانههای قدرت در تاریخ پاکستان بسیار زودتر آغاز شده بود. سوالات مربوط به خرابی آمبولانس در زمان مرگ قائد اعظم محمد علی جناح هنوز بخشی از بحثهای تاریخی امروز است. لیاقت علی خان، اولین نخست وزیر این کشور، در سال ۱۹۵۱ در یک گردهمایی عمومی در لیاقت باغ، راولپندی، ترور شد. ژنرال افتخار علی خان، اولین فرمانده کل قوای محلی پاکستان، نیز پیش از تصدی این سمت، در یک سانحه هوایی جان باخت.
در دوران سلطنت ژنرال ایوب خان، پاکستان شاهد مراحل مختلف توسعه، روابط خارجی و ثبات دولت بود، اما در نهایت حکومت او نیز پس از مخالفتهای شدید سیاسی به پایان رسید. ذوالفقار علی بوتو یکی از تأثیرگذارترین رهبران در سیاست پاکستان محسوب میشد. او به کشور چشمانداز سیاسی و دیپلماتیک جدیدی بخشید، اما سفر سیاسی او در نهایت منجر به پایان قدرت، دستگیری و اعدام شد.
ژنرال محمد ضیاءالحق به مدت ۹۰ روز به قدرت رسید، اما تقریباً نه سال رئیس جمهور و مرکز قدرت کشور باقی ماند. در دوران سلطنت او، سیاست داخلی پاکستان، جنگ افغانستان، روابط با ایالات متحده، قوانین اسلامی و نقش نهادهای نظامی، جهت سیاست کشور را تعیین میکرد. حادثه بهاولپور در ۱۷ آگوست ۱۹۸۸، پایان ناگهانی و دراماتیکی برای سلطنت او بود.
پس از این حادثه، انتخابات عمومی در کشور برگزار شد و خانم بینظیر بوتو نخست وزیر شد. بیانیه او در مورد مرگ ژنرال ضیاءالحق مبنی بر اینکه “این باید یک عمل الهی باشد” نشان دهنده تنش سیاسی شدید آن زمان و پیشینه سیاسی شخصی او بود. با این حال، یک تصادف تلخ تاریخی این است که در ۲۷ دسامبر ۲۰۰۷، بینظیر بوتو خود پس از یک تجمع انتخاباتی در لیاقت باغ، راولپندی، در یک حمله تروریستی کشته شد.
پس از این، مرکز قدرت بار دیگر تغییر کرد. آصف علی زرداری رئیس جمهور شد، سپس نواز شریف به عرصه سیاسی بازگشت و دوران جدیدی از انتقال قدرت، تصمیمات قضایی، نفوذ نظامی و اتحادهای سیاسی در سیاست پاکستان آغاز شد.
کتابهای چهرههای مهم آن دوران نیز منابع مهمی برای درک تاریخ سیاسی پاکستان هستند. کتابهای «اگر ترور شوم» اثر ذوالفقار علی بوتو، «دوستان نه اربابان» اثر ژنرال ایوب خان، «افغانستان: تله خرس» اثر سرتیپ محمد یوسف، «اجبارهای قدرت» اثر ژنرال میرزا اسلم بیگ و «در خط آتش» اثر ژنرال پرویز مشرف، دیدگاههای متفاوتی را در مورد سیاست پاکستان، تأثیرات قدرتهای جهانی و رابطه بین افغانستان، ارتش و دولت غیرنظامی آشکار میکنند.
با خواندن این کتابها، یک چیز روشن میشود که تاریخ پاکستان نه تنها داستان برخوردهای شخصیتی، بلکه داستان مراکز قدرت داخلی، سیاست جهانی، موقعیتهای منطقهای و تضادهای متقابل بین منافع دولتی نیز هست. با این حال، قبل از رد هر رویداد تاریخی به عنوان یک توطئه صرف، لازم است بررسی بیطرفانهای از شواهد، تحقیقات و منابع تاریخی مختلف انجام شود.
پس از انفجارهای هستهای در دوران نواز شریف، روابط بینالمللی پاکستان چرخش جدیدی به خود گرفت. بعدها، پایان دولت او، تبعید و سپس بازگشت سیاسی به فصلهای مهمی در سیاست این کشور تبدیل شدند. در این مدت، بینظیر بوتو نیز مدت زیادی در تبعید ماند. سپس دوران ژنرال پرویز مشرف فرا رسید و سرانجام مجموعهای از دولتهای منتخب مجدد از طریق روند سیاسی آغاز شد.
در سال ۲۰۱۸، عمران خان نخست وزیر شد. در ابتدا، سیاست او با رابطهای نسبتاً نزدیک با رهبری نظامی مشخص میشد، اما با گذشت زمان، این رابطه به اختلاف نظر جدی تبدیل شد. عمران خان پس از برکناری از قدرت، سوالات جدی در مورد قدرت دولتی، سیاست جهانی و نظام سیاسی داخلی نیز مطرح کرد. بنابراین، همان سوال اساسی بار دیگر در سیاست پاکستان مطرح شده است: مرکز واقعی اقتدار کجاست و رهبری سیاسی تا چه حد در تصمیمات خود مستقل است؟
شاید بزرگترین درس تاریخ تقریباً هشت دههای پاکستان این باشد که شخصیتها تغییر کردهاند، دولتها آمدهاند و رفتهاند، اما مبارزه بین مراکز قدرت پایان نیافته است. گاهی رهبری سیاسی قدرتمند شده است، گاهی رهبری نظامی؛ گاهی قوه قضائیه نقشی تعیینکننده ایفا کرده است، گاهی نفوذ قدرتهای جهانی برجسته شده است.
نادیده گرفتن این وضعیت با «توطئه» نامیدن آن، راه حل کاملی برای مشکل نیست. ضعفهای داخلی پاکستان، عدم تعادل بین نهادها، عدم تحمل سیاسی، سنتهای دموکراتیک ضعیف، وابستگی اقتصادی و فشار خارجی – همه اینها با هم ترکیب میشوند تا یک سیستم پیچیده را تشکیل دهند.
در این تاریخ درس بزرگی برای عموم مردم نیز وجود دارد. به جای اینکه هر بحران سیاسی را فقط حول یک شخصیت ببینیم، لازم است نهادها، سیاستها و عملکرد را بررسی کنیم. سرنوشت ملتها با شعارهای شخصیتها تغییر نمیکند، بلکه با نهادهای قوی، حاکمیت قانون، حکومت شفاف، خوداتکایی اقتصادی و رهبری سیاسی مسئول تغییر میکند.
امروز، پاکستان بار دیگر در یک دوراهی حیاتی قرار دارد. بزرگترین چالش پیش روی رهبری دولت، از جمله فیلد مارشال عاصم منیر، درس گرفتن از اشتباهات گذشته و اولویت دادن به مرزهای قانون اساسی، منافع ملی و رفاه عمومی بر درگیریهای نهادی است. خدا نکند که پاکستان دوباره دچار فاجعهای شود که کشور را به سمت یک بحران سیاسی طولانی مدت دیگر سوق دهد.
ملت نیز باید از جذابیت شخصیتها و شعبدهبازیهای سیاسی فراتر رود و رهبری را بر اساس عملکردش قضاوت کند. رهبران باید منافع ملی را بالاتر از منافع شخصی، قدرت و سیاستهای گروهی در اولویت قرار دهند.
تاریخ پاکستان بارها و بارها ما را به همان سوال بازمیگرداند: آیا واقعاً از تاریخ درس خواهیم گرفت؟
اگر هم مردم و هم رهبری از تجربیات گذشته درس بگیرند، پاکستان میتواند از چرخه بحرانهای سیاسی خود بیرون بیاید. اما اگر شخصیتها، قدرت و منافع بر نهادهای ملی و رفاه عمومی غلبه کنند، تاریخ همچنان تکرار خواهد شد.
نیاز زمانه این است که پاکستان بر اساس قانون اساسی، قانون، تداوم دموکراتیک، نهادهای قوی و منافع عمومی به جای قدرت هر فرد یا نهاد واحدی به جلو حرکت کند. این مسیری است که میتواند به پاکستانی باثبات منجر شود که از تراژدیها، روایتهای توطئهآمیز و مبارزات مداوم قدرت بیرون میآید.
